Po udanej budowie nadajnika CW miałem ochotę na zbudowanie odbiornika radiowego. Odrobiwszy lekcję z podstaw nadajników, postanowiłem, że przy budowie odbiornika również zacznę od początku. Przejrzałem literaturę i postanowiłem zbudować jednego ze starszych przodków radia – oodbiornik detektorowy. Posiadałem w szufladzie kilka kondensatorów zmiennych, trochę drutu nawojowego oraz diody germanowe, które od długiego czasu czekały na to aby je spożytkować. Do podjęcia prac zainspirował mnie ostatecznie WU2D, który na swoim kanale na Youtube (https://www.youtube.com/user/MIKROWAVE1) z pasją prezentuje i omawia starsze urządzenia radiowe. Niewiele czekając zabrałem się do budowy odbiornika detektorowego, zwanym również kryształowym. 

Budowa radia detektorowego

Zapoznawszy się ze schematem, najpierw zaprojektowałem karkas  do nawinięcia cewek, który następnie wydrukowałem na drukarce 3D. Nawinąłem 35 zwojów cewki wtórnej z odczepem na 18 zwoju, a także 125 zwojów cewki układu strojonego z odczepami co 25 zwojów. Użyłem do tego drutu miedzianego 0,5mm. Wydrukowałem jeszcze uchwyt i gałkę potencjometru, nakrętki na śruby zaciskowe do mocowania przewodów i zacząłem wszystko montować na kawałku sosnowej deski. Spodobała mi się ta amatorska, prymitywna konstrukcja w stylu retro, gdzie wszystkie komponenty zmontowane są na na kawałku sosnowej deski, dlatego postanowiłem wykonać swój odbiornik w podobnej estetyce.  Konstrukcja radia ogranicza się do minimalnej ilości komponentów. Pozostało umieścić diodę (użyłem radzieckiej D18 w pięknej metalowej obudowie) i kondensator, choć jak wykazały późniejsze próby, nawet bez kondensatora radio działało sprawnie. Wszystkie prace udało się wykonać bez większych trudności, a cały proces był przyjemnym doświadczeniem. Cała konstrukcja mogła zostać wykonana w jeden wieczór, ale chciałem  zadbać o estetykę wykonania oraz o wygodę użytkowania.

 

W trakcie budowy radia

Dioda germanowa D18

Pierwsze próby

W trakcie budowy tego radia, zastanawiałem się, czy w ogóle ma to sens w 2026 roku w środku Europy, gdzie wiele stacji radiowych na falach średnich zostało zniesionych. W literaturze, którą się wspierałem była mowa o „silnych, lokalnych stacjach”, a w Polsce nie mamy ani jednego takiego nadajnika. Inną możliwą przeszkodą w odbiorze jakiejkolwiek stacji był fakt, że nie posiadałem słuchawki kryształowej, ani słuchawek wysoko impedancyjnych, będących esencją radia detektorowego, które z założenia nie posiada zasilania, a energia „pobierana jest” bezpośrednio z odbieranego sygnału radiowego. Oprócz samej radości z procesu budowy radia detektorowego, chciałem mieć oczywiście jakiś z niego pożytek. Podobnie jak Wu2D zdecydowałem się na budowę prostego wzmacniacza audio wprost z noty katalogowej LM386, których miałem wiele w swoich zapasach. W dokumentacji LM386 od Texas Instruments znalazłem schemat wzmacniacza dedykowany właśnie odbiornikom AM – żal było nie skorzystać. Przygotowałem płytkę PCB, zaprojektowałem i wydrukowałem obudowę i wszystko złożyłem w całość.

Wnętrze wzmacniacza audio

Pozostała jeszcze bardzo ważna, a może najważniejsza kwestia – antena. Wiedziałem, że aby odebrać jakikolwiek sygnał który będzie w stanie zasilić diodę detekcyjną, niezbędny jest dobry system antenowy. Jest późna jesień i nie miałem ochoty włóczyć się po nocy w terenie, wieszając druty na drzewach i marznąć, aby posłuchać węgierskiej literatury. Testy to testy, należało wykorzystać co się ma. Na dachu mam 40 metrowego End-Feda, który stroi w pasmach amatorskich. Sygnał doprowadzony do mieszkania ponad 30 metrowych, 50 omowym kablem koncentrycznym, po drodze jeszcze transformator – nie brzmiało to najlepiej dla słabych sygnałów. Około godziny 15 uruchomiłem odbiornik i powoli zacząłem przeczesywać pasmo. Szum, piski i cała paleta zakłóceń. Wykonałem jeszcze próby ze zmianą uziemienia na uziemienie budynku. Niestety, intuicja mnie nie zawiodła, cały wysiłek poszedł na marne. Wróciłem do mojego wynalazku po ok godzinie i podłączyłem wiszący przewód uziemienia z powrotem do radia. Krzyk, ryk, bum, trach w obcym języku. Radio ożyło i odbierało silną stację węgierską na 540kHz. Im późniejszy wieczór zapadał, tym więcej stacji mogłem odebrać. Głównie były to stacje węgierskie, rosyjsko języcznę oraz mecze rugby z BBC. Wykonałem również próbę i włożyłem pręty ferrytowe do środka karkasu cewki. Zwiększając indukcyjność cewki i tym samym obniżając częstotliwość rezonansową, udało mi się całkiem nieźle odebrać Program 1 Polskiego Radia na falach długich. Najwięcej zabawy i nauki daje przepinanie odczepów cewki. Przełączanie odczepu dla kondensatora pozwala na korzystanie z dolnych lub górnych części pasma, a zmiana odczepu diody detekcyjnej reguluje selektywność odbiornika oraz sprzężenie z cewką pierwotną, co wpływa na głośność. Wydawałoby się, że konstrukcja prymitywna i niewiele można z niej wyciągnąć. Nic bardziej mylnego. Polecam budowę takiego radia każdemu radioamatorowi, można na prawdę wiele się z tego nauczyć.

Odbiornik detektorowy i wzmacniacz audio

No dobrze. Radio działało ale po kilku wieczorach robiło się trochę monotonnie. Węgierskie słuchowiska, choć bardzo dramatyczne, o doskonałej sile sygnału, niczego z nich nie rozumiałem. Stacje rosyjskie również nie przypadły mi do gusty. Mecze rugby bardzo ekscytujące ale jakoś nie mogłem dojrzeć co dzieje się na murawie. Bardzo podobały mi się audycje z muzyką country na kanale BBC, ale zastanawiałem się, co kryje się poniżej napięcia przewodzenia diody germanowej. Co jeszcze da się usłyszeć tym prostym odbiornikiem..

Wzmacniacz w.cz.

Przeglądając dalej treści na kanale WU2D, trafiłem na tajemniczo brzmiący TRF.  Był to popularny w latach 20. ubiegłego wieku rodzaj odbiornika radiowego, który posiadał jeden lub kilka strojonych stopni wzmacniacza w.cz., zakończony stopniem detektora. Stąd nazwa – TRF – tuned radio frequency. Więcej o TRF możecie dowiedzieć się z bardzo ciekawego artykułu na wikipedii.

Schemat TRF (źródło: wikipedia.org)

Budowa wzmacniacza wydawała się mieć sens i zapowiadała się obiecująco. Miałem wszystkie potrzebne komponenty, identyczny kondensator zmienny, została mi nawet druga połówka z odciętej deseczki sosnowej. Wydrukowałem kolejny karkas, nawinąłem identyczna cewkę i umieściłem wszystko na podstawce. Przygotowałem prosty wzmacniacz w.cz. pracujący w klasie A, wykorzystując tranzystor KT339A, stare kondensatory i ścinki laminatu miedzianego. Żeby zachować stylistykę retro, wszystko polutowałem metodą Manchattan. Po dwóch wieczorach wzmacniacz był gotowy do prób. Ku mojemu zaskoczeniu wszystko udało się uruchomić za pierwszym razem. Bez dymu, bez trzasków i iskier.

Stopień strojonego wzmacniacza w.cz.

Kręcąc gałkami „stroików” szybko zalał mnie strumień wielu stacji radiowych. Wzmacniacz wydobył z eteru sygnały, które do tej pory w ogóle nie były słyszalne. Wszystko ma swoją cenę. Obciążona cewka wzmacniacza straciła swoją dobroć a tym samym selektywność. Silne stacje nachodziły na siebie co utrudniało komfortowy odbiór. Manipulacja odczepami cewek pozwala częściowo skorygować wady radia. Myślę, że idealnie sprawdziła by się tu antena ferrytowa, charakteryzująca się dużą kierunkowością. Odpowiednie ustawienie anteny wytłumiłoby przeszkadzające stacje. Myślę, że będzie to kolejny etap tego projektu. Innym problemem jest nieprzyjemne, charczące audio przy odbiorze silnych sygnałów. Wydaje mi się, że niskie napięcie zasilania(3V), silny sygnał wejściowy, oraz zbyt duże wzmocnienie powodują przesterowanie wzmacniacza w.cz. Ten temat wymaga dopracowania i myślę, że uda się go łatwo rozwiązać.

Wzmacniacz w.cz.

Od lewej: wzmacniacz w.cz, detektor, z tyłu: wzmacniacz audio

Wnioski i dalsze plany

Budowa radia detektorowego okazała się nie tylko świetną zabawą, ale też doskonałym procesem edukacyjnym. Cofnęła mnie do początków radiotechniki (choć nie odważyłem się na budowę iskrowego odbiornika Marconiego) i zachęciła do odkrywania ewolucji tych konstrukcji. Wbrew pozorom, tak prosty odbiornik porusza wiele zagadnień z elektroniki i radiotechniki. Dodawanie kolejnych stopni pokazało mi, skąd wzięła się potrzeba udoskonalania odbiorników i jakie wady miały pierwsze konstrukcje. To na pewno dopiero początek mojej przygody z budową radioodbiorników i już teraz zastanawiam się, co w nim zmienić i poprawić. Problemy z selektywnością prowadzą mnie do kolejnego etapu eksperymentów, czyli odbiornika reakcyjnego. Hmm… ciąg dalszy nastąpi…

73! de SP1PT